DÒNG HỌ NGÔ
Bái Dương – Nam Dương – Nam Trực – Nam Định
TƯ LIỆU HÁN NÔM
TIẾN SĨ NGÔ THẾ VINH
Sưu tầm:
Cháu đời thứ 13 BS. Ngô Ngọc Đạt
Biên dịch: TS. Vũ Việt Bằng
Viện Nghiên cứu Hán Nôm xác nhận
TS. Vũ Việt Bằng là Nghiên cứu viên của Viện
Hà Nội, 2022
TƯ LIỆU HÁN NÔM
TIẾN SĨ NGÔ THẾ VINH
1.Tác phẩm Ngô Thế Vinh
- Sách Hán Nôm
Hiện nay tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm còn lưu trữ nhiều tác phẩm của Tiến sĩ Ngô Thế Vinh. Về thơ phú, có Bái Dương Ngô tiên sinh thi tập沛陽吳先生詩集 (468 trang, kí hiệu A. 2449, với hàng trăm bài thơ), Bái Dương thi tập 沛陽詩集 (204 trang, kí hiệu VHv. 142, với gần 400 bài thơ), Dương Đình phú lược (268 trang, kí hiệu VHv.430), Dương Đình phú phả 陽亭賦譜 (158 trang, kí hiệu A.1607), Trúc Đường phú tuyển (398 trang, với 4 quyển, kí hiệu A.128, VHv.182/1-2, VHb.188/1-2, VHb.189/1-2, VHv.428/1-2, VHv.835/1- 2, VHv.1481/1-2, VHv.227 (Q1 và Q2), VHb.237 (Q1 và Q2), VHv.187/1 (Q1 và Q2), VHb,190 (Q3 và Q4), VHb.193,(Q3 và Q4), VHv.238 (Q3 và Q4), VHb.11 (Q3 và Q4), VHb.191, (Q3 và Q4)). Về văn, có Bái Dương thư tập 沛陽書集 (214 trang, kí hiệu VHv.139, với nhiều thư từ trao đổi giữ Ngô Thế Vinh và đồng liêu, câu đối, văn tế, văn chúc mừng), Khúc giang Ngô Dương Đình văn tập 曲江吳陽亭文集 (380 trang, kí hiệu A.803). Một số tác phẩm được lưu trong các văn bản, như trong Bách quan tạ biểu 百官謝表 (A. 544), Bùi gia Bắc sứ hạ văn thi tập裴家北使賀文詩集 (A.562- 563), Chư đề mặc 諸 題 默 (VHv.18), Đại Nam bi kí thi trướng thảo tập 大南碑記詩帳寶集 (A.222), Yên hành khúc 燕行曲 (A.827), Văn miếu thập vịnh 文廟十詠, một số thơ xướng bình về cúc trong văn bản kí hiệu A.555. Ngô Thế Vinh còn soạn văn bia cho nhiều từ đường, lăng miếu, như soạn một số văn bia lưu trong Chư gia văn tập 諸家文集 (A.2995), soạn văn bia Nhị Lưu Thái phó sự trạng ký 二劉太傅事狀記 tại đền thờ Lưu Xá (huyện Hưng Hà tỉnh Thái Bình)… Ngoài ra, Ngô Thế Vinh còn nhuận sắc, nhuận chính, viết tựa cho nhiều sách, như nhuận sắc cho sách Chu tiên sinh hành trạng thảo 朱先生行狀草 (VHv.1292) do Nguyễn Bảo khởi thảo, viết lời bạt cho Dương Mộng tập 洋夢集 (VHv.1423) của Hà Quyền, bình phẩm sách Bích viên tảo giám 璧垣藻鑑 (A.2589) của Nguyễn Văn Siêu…
- Văn bia Hán Nôm
Tên bia: Trần miếu bi ký
Địa điểm: Đền Trần, Nam Định
Đặc điểm: Bia 1 mặt, chữ rõ nét.
Niên đại: Tự Đức thứ 6 (1853)
Người soạn: Tam giáp Tiến sĩ Ngô Thế Vinh
Kí hiệu: 15316, Viện Nghiên cứu Hán Nôm
Lược dịch nội dung:
Bia ghi việc Trần miếu
Tức Mặc xưa là đất đế hương, có Trần miếu ở đó, trải các đời điển tế long trọng. Quốc triều ta nhiều đời thánh minh, thiên hạ thái bình, khảo xét việc xưa mà sùng bái càng được dốc lòng. Mỗi lần kính tế, quan chức địa phương phụng theo chiếu chỉ lại càng cẩn trọng. Mùa Xuân năm Tự Đức thứ 5 [1852], quan hàng tỉnh là Phan Huy Vịnh đến bái yết, cho rằng quy mô miếu nhỏ hẹp chưa xứng với đức sáng đời trước, liền có lời với vị nguyên Chế đài[1] Nguyễn Văn Điển dâng tấu xin sửa chữa, được ban Thánh chỉ cấp từ ngân khố số tiền 300 mân, lại bàn bạc với Ngoại đài[2] Tôn Thất [?][3] cùng văn võ trong tỉnh hạt góp tiền lương bổng, hương thôn cũng xuất tiền công tư. Mua sắm vật liệu đầy đủ thì sai quan thuộc tỉnh cùng với hương thôn tập hợp thầy thợ. Nay quan Tổng đốc Định An tước Vĩnh Trung nam Lê Văn Phú, Bố chánh sứ Lê Bỉnh Đức, Án sát sứ Hoàng Kim Viêm lại nối tiếp giúp sức, nói rằng: Việt cất giữ lo liệu sớm thì càng tránh được sai sót. Bấy giờ, đền đài tầng tầng rõ ràng vững chãi, thực rất bề thế. Từ tháng 5 năm Nhâm Tý đến tháng 6 năm Quý Sửu, công trình hoàn thành, chi phí hết hơn 7000, liền ghi lại sự việc, đến xin lời văn ở Dương Đình tôi. Ngẫm, công đức càng xa thì ghi nhớ ơn đức càng sâu, ấy là đạo lý từ xưa. Họ Trần nhân hậu lập nước, giữa vua tôi trên dưới hòa mục chân thành, chất phác theo lối cổ nhân dung dưỡng thành phong tục nhân tâm một thời. Cho nên trong khoảng năm Trùng Hưng ba lần đánh dẹp giặc Nguyên, khiến bờ cõi núi Tản sông Lô không nhuộm máu giặc thù. Công tích này thực vĩ đại lắm thay. Quân Chu Minh[4] không phải một bè với Mông Cổ nhưng lợi dụng lúc nhà Trần suy vong mà tiến tới phương Nam xâm chiếm, nhe nanh vuốt sói lang, lưu dòng độc hại đến muôn nơi. Nếu không phải nhà Lê khởi nghĩa dẹp trừ thì những kẻ này sao có thể biết được nỗi nhục mũ rơi tóc cắt hay chăng. Như vậy thì công nhà Trần nhà Lê sánh ngang nhau ở cõi Nam Giao này. Câu nói rằng dân chúng đến nay vẫn nhờ phúc, ấy là nói về việc này chăng. Thánh triều ta nhân hậu quảng đại, quan lại địa phương thì hiền tài kính nhận việc dương cao giáo hóa, lòng người thì biết nghĩa không quên báo đáp thịnh đức chí thiện, muôn điều thiện đều ở đây vậy. Tôi không tự lượng sức mình viết lại sự việc làm lời ký. Nhân thế viết thêm lời minh rằng:
Núi Viên Tản ngất cao; Sông Nhĩ Hà dài rộng.
Bến Vĩnh ngập gió xuân; Dòng Hoàng trăng soi bóng.
Non nước vẫn còn đây; Huy hoàng tân cung điện.
Âu vàng vẫn như xưa; Ngựa đá còn tráng kiện.
Hương hỏa triều Đông A; Sánh đất trời bất diệt.
Trung tuần tháng 6 niên hiệu Tự Đức thứ 6 [1853], Tam giáp Tiến sĩ Ngô Thế Vinh kính soạn.
Bản xã Tú tài họ Trần kính viết.
[1] Chỉ nhà Minh, Trung Quôc. [1] Chế đài: cách gọi tôn xưng của chức Tổng Đốc. [1] Ngoại đài: chỉ trưởng quan cấp tỉnh phủ. [1] Bia mờ.- Tuyển dịch một số bài thơ Hán Nôm
Nguồn: Bái Dương Ngô tiên sinh thi tập沛陽吳先生詩集 (468 trang, kí hiệu A. 2449, Viện Nghiên cứu Hán Nôm).
勸子
籍繫簪纓門蔭厚
香聯芹藻國恩深
讀書勿作尋常客
應此當持方寸心
禮果克由延此祿
學如不及惜光陰
吾言爾聽長膺服
須信於三一上尋
Khuyến tử
Tịch hệ trâm anh, môn ấm hậu;
Hương liên cần tảo, quốc ân thâm.
Độc thư vật tác tầm thường khách;
Ưng thử đương trì phương thốn tâm.
Lễ quả khắc do diên thử lộc;
Học như bất cập tích quang âm.
Ngô ngôn nhĩ thính trường ưng phục;
Tu tín ư tam nhất thượng tầm.
Khuyên con
Hiển vinh gắn vào sách vở, phúc ấm gia đình ngày càng dầy;
Đức hạnh liền với danh thơm, ơn nước càng sâu.
Đọc sách thì chớ làm kẻ tầm thường;
Dựa vào đó phải nên giữ chặt trong tấc lòng mãi mãi.
Lễ thực sự có thể noi theo được thì hưởng lộc được dài lâu;
Học như không theo kịp, thấy tiếc thời gian trôi đi.
Lời ta, các con nghe mà luôn giữ lấy;
Phải dốc lòng thành tín với tam cương như nhất[5], hết thảy đều phải đúng đạo.
(Lời người bình: Đối với việc dạy con, đơn giản mà muốn con cháu thành tín, có thể áp dụng vào thực tiễn cuộc sống. Tức là làm người con, làm người bề tôi, làm người anh/em đều đúng với chuẩn mực. Có lẽ Dương Đình có cảm khái với điều đó chăng. Ấy là nội dung thơ này vậy. Thế nên cẩn thận chép lại lấy làm lời nhắc nhở con cháu trong nhà cùng với môn sinh).
Dịch thơ
Cao sang nhờ sách, phúc nhà dầy;
Tiếng thơm nhờ đức, quốc ân đầy.
Đọc sách chớ làm tầm thường khách;
Làm người nên giữ tấc lòng ngay.
Lễ đã noi theo, dài phúc lộc;
Học như chẳng kịp, tiếc thời gian.
Lời ta, nghe lấy thời giữ chặt.
Dốc lòng như nhất với tam cang.
[1] Tam cương: ba mối quan hệ chuẩn mực trong xã hội: quân thần, phụ tử, phu phụ. Tuy nhiên, phần chú thích sau bài thơ cho biết, ở đây, tác giả ý chỉ ba trách nhiệm của nam nhi bao gồm, trách nhiệm người làm con, làm bề tôi, làm anh em, ba trách nhiệm này là một, đều cần phải thực hành đúng đạo.有感
朝耕暮讀去還歸
蓬島洲瀛跡已違
二十年餘回首遠
閒居猶得掛冬衣
Hữu cảm
Triêu canh mộ độc khứ hoàn quy;
Bồng đảo châu doanh tích dĩ vi.
Nhị thập niên dư hồi thủ viễn
Nhàn cư do đắc quải đông y.
Nỗi niềm
Sớm cày ruộng, chiều đọc sách, đi rồi lại về;
Chốn bồng đảo thần tiên dấu chân đã đi qua.
Hơn hai mươi năm quay đầu về chốn xa;
Sống nhàn nhã vẫn được treo áo mùa đông[6].
Dịch thơ
Sớm đi cày ruộng, chiều thi thư;
Bồng đảo thần tiên, dấu chân ghi.
Hơn mấy mươi năm đầu ngoảnh lại;
Nhàn cư vẫn được áo đông y.
有憶
策足當年作壯遊
過山到海不知秋
尋常寒暑渾如夢
鴻爪偏能處處留
Hữu ức
Sách túc đương niên tác tráng du;
Quá sơn đáo hải, bất tri thu.
Tầm thường hàn thử, hồn như mộng;
Hổng trảo thiên năng xứ xứ lưu.
Hồi tưởng
Năm ấy, lấy câu “sách túc”[7] làm khúc tráng du;
Vượt núi tới biển, chẳng biết tới thời gian.
Thời tiết nóng lạnh tầm thường, đều coi như mộng cả;
Móng hồng[8] có thể đã lưu lại khắp mọi nơi.
[1] Áo mùa đông: thời xưa, áo ấm mặc mùa đông là loại áo khá hiếm và quý, thông thường nhà nghèo khó thì ít có. Ở đây, tác giả ý chỉ, sống cảnh an nhiên với cuộc sống, không lo toan, không tham vọng, sống nhàn nhã, đọc sách, cấy cày mà có áo mặc mùa đông là được rồi. [1] Lấy ý từ bài thơ “Kim nhật lương yến hội” ra đời thời Hán, trong thơ có câu: “Hà bất sách cao túc; Tiên cứ yếu lộ tân” (Sao không thúc giục cho chân nhanh hơn; để lên đường được trước tiên).Dịch thơ:
Ngày nào, nhanh chân khúc tráng du;
Vượt non tới biển, biết chi thu.
Nóng rét tầm thường, coi tựa mộng;
Nơi nơi còn đó dấu chân lưu.
中秋
故園今夜月
相對復知秋
却憶同盟者
方天各白頭
Trung thu
Cố viên kim dạ nguyệt;
Tương đối phục tri thâu.
Khước ức đồng minh giả;
Phương thiên các bạch đầu.
[1] Móng hồng: món chân chim hồng, ý chỉ qua nơi nào, làm việc gì đều lưu lại dấu tích.Trung thu
Đên nay trăng sáng vườn xưa;
Trông cảnh vật lại biết thu đã sang.
Lòng lại nhớ về những người bạn cùng chí hướng;
Bây giờ chắc đều đã bạc hết mái đầu.
Dịch thơ:
Đêm nay trăng sáng vườn xưa;
Tức cảnh lại biết một mùa thu sang.
Lòng buồn nhớ bạn đồng hành;
Tóc mai nay đã hai hàng nhuốm sương.
